نقد سیما و منظر شهری در تهران


رئیس کمیسیون معماری و شهرسازی شورای شهر تهران با بیان اینکه اجرای ناقص مدرنیسم و دوری از اصول تفکر اسلامی باعث هویت زدایی از شهر شده، گفت: با ضوابط و احکام ایجابی، سلبی و توصیه ای مختصر می‌توانیم سیمای شهر را تا حدی سامان ببخشیم.

 

به گزارش فارس، محمد سالاری در بازدید از خبرگزاری فارسدرباره سیما و منظر شهری گفت: یکی از اولویت های کمیسیون شهرسازی و معماری شورای شهر، بحث ساماندهی سیما و منظر شهری است. به رغم اینکه در فرایند صدور پروانه های ساختمانی، ما مداخلات جدی در مورد نقشه هایی که باید از سوی مالکان به مسئولان شهرسازی ارائه شود، از جمله نقشه ها و پلان های معماری، برق،‌ سازه و ... داریم، اما در مورد بررسی نقشه های نمای ساختمان ها، اعم از تک ساختمان ها، مجتمع ها و راسته ها تا کنون هیچ مداخله ای نداشته ایم.

 

وی ادامه داد: نتیجه این عدم مداخله این شده که متولیان ساخت و ساز با هر متریال و طراحی دلبخواهی اقدام به نماسازی می کنند که پیامد آن هویت زدایی وحشتناکی است که در تهران می بینیم .

 

سالاری افزود: به نظر من بسیاری از ناهنجاری ها و مشکلات روانی شهروندان تهرانی در طول روز، ناشی از همین بهم ریختگی ظاهری شهر است، زیرا این یک مقوله پذیرفته شده از نظر علمی است که نماهای شهری در سبک زندگی شهروندان تاثیر مستقیم دارند.

 

رئیس کمیسیون معماری و شهرسازی شورا گفت: ما در مورد چگونگی فضاهای خصوصی ساختمان ها مثل جانمایی، نورگیری و ابعاد پنجره، راه پله، آسانسور و ... که حق طبیعی مردم است، مداخله جدی داشته ایم و بعضا برخوردهای خط قرمزی در فرایند صدور پروانه یا گواهی پایان کار داشته ایم، ولی در بررسی نماها که حق عمومی شهروندان است، هیچ گونه دستورالعمل و ضابطه و محدودیتی نداشته ایم.

 

وی اضافه کرد: به همین دلیل یکی از اولویت های کمیسیون معماری و شهرسازی این بود که در وهله اول در فرایند سیستمی صدور پروانه جایگاهی را برای بررسی نماهای شهری قرار دهیم. از ابتدای سال این جایگاه ایجاد شده، ولی ما هنوز ضوابط مربوط به نما را برای ابلاغ به شهرداری ها نهایی نکرده ایم.

 

سالاری تاکید کرد: البته مشکلات اساسی هم در این زمینه وجود دارد و شاید یکی از دلایلی که در دهه های گذشته هم نسبت به این موضوع اقدامی نشده، این است که موضوع نماها یک موضوع کیفی و محتوایی است و مثل سایر مقولات شهرسازی، یک موضوع کمی نیست و بعضا معماران و شهرسازان ما در این زمینه اختلاف نظر دارند و به یک درک مشترک نرسیده اند.

 

این عضو شورای شهر تهران تصریح کرد: اهمیت این موضوع به ویژه از آن جهت است که ما به عنوان کشوری اسلامی که انقلابمان یک انقلاب فرهنگی جهت صدور آرمان های انقلاب به کشورهای اسلامی دنیا بوده، در شهری که ام القرای جهان اسلام است با پیشینه غنی در زمینه معماری، باید درباره معماری اسلامی هم حرفی برای گفتن داشته باشیم؛ زیرا اساسا شهرسازی و معماری تبلور باورهای یک جامعه است و شهرها ظرف تربیت و آموزش شهروندان هستند.

 

وی در ادامه گفت: شهرسازی ایرانی ما قبل از اسلام هم تبلور حاکمان بوده و لذا در سلسله های شاهنشاهی مختلف بر اساس باورهای حاکمان آن زمان، سبک شهرسازی و معماری متفاوت بوده است. برای مثال پیش از اسلام، یکی از شاخص های مهم شهرسازی آن زمان، باورهای حاکمان آن دوره بوده که مبتنی بر تفاوت بین افراد جامعه بوده است. به همین دلیل در شهرسازی هم اعتقاد بر این بود که افراد شاخص جامعه باید در مکان ممتازی از شهر و در بلندا زندگی می کردند و بعضا باید دور آنها حصار کشیده می شد تا از شهروندان عادی جدا شوند.

 

سالاری ادامه داد: ولی با ظهور اسلام در کشور ما، از آنجا که ایدئولوژی اسلام مبتنی بر عدالت و مساوات بود، این فاصله از بین رفت و فاصله بین اغنیا و فقرا به صورت کالبدی هم برداشته شد. در دوران پس از ظهور اسلام، یکی از عناصر اصلی معماری اسلامی، مساجد جامع، بازارها و محلات بوده که در آنها حصارهای قبلی در هم شکست و اغنیا و فقرا هنگام نماز هر دو در یک مسجد نماز می خواندند و در یک بازار خرید می کردند و محله جایی بود که آنها با هم حشر و نشر داشتند و از مشکلات یکدیگر مطلع می شدند و در بسیاری از موارد این تعاملات باعث می شد که بسیاری از مشکلات اجتماعی برطرف شود.

 

رئیس کمیسیون معماری و شهرسازی شورا تصریح کرد: اساس معماری اسلامی باید کاهش فاصله بین طبقات جامعه باشد. اما اکنون شکاف و فاصله عمیقی را در شهرسازی می بینیم. شهرسازی ما نه تنها به لحاظ کالبدی، سیما و منظر سنخیتی با مبانی و اصول اسلامی ندارد، بلکه بسیاری از المان های کشورهای غربی هم به صورت ناقص در آن ظهور و بروز پیدا کرده است.

 

وی با اشاره به ظهور مدرنیسم در غرب گفت: از آنجا که مکتب مدرنیسم همزمان با پیشرفت صنعتی شکل گرفت و مبتنی بر رفع نیازهای افراد است، نه نیازهای اجتماع و جامعه، بعد از گذشت چند دهه از عمر آن خود غربی ها به این نتیجه رسیدند که با این نوع معماری، بسیاری از مشکلات در شهرها ایجاد شده، چون مدرنیسم کاری با مشکلات اجتماع ندارد و سنت و خاطره های گذشته را نفی می کند.

 

سالاری افزود: به همین دلیل غربی ها با مشاهده مشکلاتی که بر اثر پیروی از مکتب مدرنیسم ایجاد شد، به پست مدرنیسم به معنای بازگشت به سنت و رفع نیازهای جمع و جامعه روی آوردند. زیرا انسان ها روبات های ساخته کارخانه ها نیستند که تنها به پیچ ومهره نیاز داشته باشند، بلکه به لحاظ روحی و روانی نیازهای دیگری دارند که با آموزه های مدرنیسم برطرف نمی شود.

 

عضو شورای شهر چهارم اضافه کرد: اما اشکالی که در مکتب شهرسازی و معماری ایران بوده، فراتر از مدرنیسم است؛ زیرا مدرنیسم لااقل مبتنی بر تدبیر و عقلانیت بوده است. اگر مسئولان شهرسازی ما می توانستند مدرنیسم را هم در کشور ما به طور کامل پیاده کنند، بسیاری از مشکلات کنونی ما کمتر بود. زیرا برای مثال در کشور سنگاپور که اوج مدرنیسم است، ما این اغتشاشات بصری را که در تهران هست، نمی بینیم.

 

وی با انتقاد از مسئولان و دانشگاهیان حوزه شهرسازی و معماری گفت: واقعیت این است که ما در کشورمان هیچ محدودیتی برای متولیان ساخت و ساز نداریم و هر کسی با هر پیشینه ای و با هر تحصیلاتی و حتی بدون تحصیلات می تواند به طور تام وارد عرصه شهرسازی شود. در حالی که برای راه اندازی یک ساندویچی کلی محدودیت داریم و فرد باید جوازهای بسیاری کسب کند و مراحل متعددی را از سر بگذراند. ولی در حوزه ساخت و ساز، به رغم اینکه معادن و منابع ما به عنوان سرمایه های ملی در حال مصرف شدن است و از طرفی ساخت و ساز کالبد شهر را شکل می دهد، متاسفانه هیچ محدودیتی نداریم.

 

سالاری با اشاره به اختلاف نظرات درباره مبانی معماری ایرانی و اسلامی خاطرنشان کرد: چگونگی تحقق مبانی این سبک معماری در کالبد شهر، مکانیسم مشکلی را می طلبد. زیرا به نظر می رسد هر بار که ما خواسته ایم کاری را با همه جزئیات و تمام و کامل انجام دهیم، دچار مشکل شده ایم و به قولی سنگ بزرگ نشانه نزدن است. در حالی که شهرهای ما مثل قطاری با سرعت در حال حرکت هستند و هیچ شورا و شهرداری توان متوقف کردن آن را ندارد.

 

وی تاکید کرد: به همین سبب اگر بتوانیم با ضوابط جمع و جور، ساماندهی سیما و منظر شهری و تحقق معماری ایرانی و اسلامی را کلید بزنیم، اتفاق بزرگی است. در همین راستا اداره کل معماری ساختمان معاونت شهرسازی و معماری شهرداری تهران، مجموعه ضوابطی را در سه محور به متولیان ساخت و ساز ارائه داده است.

 

رئیس کمیسیون معماری و شهرسازی شورا در توضیح این محورها گفت: محور اول، احکام سلبی و نبایدها است که چه کارهایی را نباید انجام بدهیم، مثل استفاده از المان های غربی و ضد ارزش. محور دوم احکام ایجابی و بایدها است. مثلا یکی از عناصر شهرسازی اسلامی و ایرانی، احترام به طبیعت است که می توانیم در تراس ها و پیش آمدگی ها و تورفتگی های ساختمان، یک فضای سبز و گلدان ایجاد کنیم که این مصداق معماری اسلامی است؛ زیرا احترام به درخت از احکام اسلام است.

 

سالاری با تاکید بر اینکه ورودی مسجد باید حالت دعوت کنندگی داشته باشد، گفت: اینها مفاهیم معماری اسلامی هستند. در ساختمان ها هم طبقه اول باید با طبقات بالا تفاوت در مصالح و نقشه داشته باشد، مثلا حالت تیزی و برندگی نداشته باشد که افراد را دعوت به ورود کند و این مصداق احترام به شهروندان است و اجرای آن آنقدر هم دشوار نیست.

 

وی محور سوم را احکام توصیه ای دانست و گفت: یک سری احکام نه باید است و نه نباید و تنها می توانیم متولیان ساخت و ساز را به رعایت آنها توصیه کنیم. برای مثال، آجر با آرامشی که به شهر می دهد، یک بسته توصیه ای است و باید سیاست های تشویقی برای کسانی که از آجر در نماسازی استفاده می کنند، داشته باشیم.

 

عضو شورای شهر گفت: این ضوابط و احکام ایجابی، سلبی و توصیه ای تهیه شده و ما هم در کمیسیون معماری و شهرسازی آن را بررسی کرده ایم و قصد ابلاغ آن را داشتی؛ اما طرح دوفوریتی الزام شهرداری به ارسال این ضوابط به شورای شهر را تصویب کردیم که امیدواریم با انجام این کار، ظرف یک ماه این ضوابط به متولیان ساخت و ساز ابلاغ شود.